Friday, November 06, 2026
Thursday, November 05, 2026
*ADHABU YA VIBOKO YAFUTWA MASHULENI*
Mahakama Kuu ya Tanzania imefuta kisheria baadhi ya kanuni zinazoruhusu adhabu ya viboko shuleni, baada ya kuzitambua kuwa zinakiuka Katiba ya nchi kwa kukinzana na haki ya utu wa binadamu na uhuru dhidi ya adhabu za kikatili na zinazodhalilisha.
Katika uamuzi uliotolewa Novemba 3, 2026, kupitia usajili wake wa Dodoma, Mahakama Kuu imebatilisha Kanuni za 2, 3 na 6 za Kanuni za Elimu kuhusu Adhabu ya Viboko za mwaka 2002, zilizotangazwa kupitia Tangazo la Serikali Na. 294.
Jopo la majaji watatu, Amir Mruma, Hassan na Irene Musokwa, limebaini kuwa kanuni hizo zinakiuka Ibara ya 12(2) na 13(6)(e) ya Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, zinazolinda utu wa binadamu na kupiga marufuku adhabu za kikatili na zinazodhalilisha.
Kesi hiyo ilifunguliwa mwaka 2025 na Samweli Maduhu Mangu dhidi ya Waziri wa Elimu, kwa msaada wa Kituo cha Sheria na Haki za Binadamu (LHRC), kufuatia kifo cha Mhoja Maduhu, mwanafunzi wa kidato cha pili aliyefariki baada ya tukio la madai ya kuchapwa viboko shuleni.
Mhoja alifariki Februari 26, 2025, katika Shule ya Sekondari Mwasamba, wilayani Busega, mkoani Simiyu, baada ya kudaiwa kuchapwa na mwalimu kwa kushindwa kukamilisha kazi ya kikundi ya somo la Jiografia.
Inadaiwa kuwa alipigwa sehemu mbalimbali za mwili, ikiwemo kichwani, alipokuwa akijaribu kujikinga, huku wanafunzi wengine waliokuwa hawajakamilisha kazi hiyo pia wakiripotiwa kuadhibiwa.
Chanzo: ITV
NADHARIA ZA JEAN PIAGET NA MATUMIZI YAKE KATIKA ELIMU YA TANZANIA .
SWALI LA 1: Nadharia tano za Piaget zinazotumika katika elimu ya Tanzania
Piaget alieleza kuwa mtoto si chombo tupu cha kujazwa maarifa, bali hujenga maarifa yake mwenyewe kupitia mwingiliano na mazingira. Kazi yake ina dhana na nadharia kuu tano zinazoathiri ufundishaji na ujifunzaji, ikiwemo katika mfumo wa elimu ya Tanzania.
1. Nadharia ya Hatua za Ukuaji wa Kiakili
Piaget alisema kila mtoto hupitia hatua nne zinazofuatana, na kila hatua ina namna yake ya kufikiri:
Hatua ya Mwendo na Milango ya Fahamu (kuzaliwa hadi miaka 2): mtoto hujifunza kwa kuhisi na kutenda, na hujenga dhana ya kudumu kwa kitu (kujua kuwa kitu kipo hata asipokiona).
Hatua ya Kabla ya Kutumia Mantiki (miaka 2 hadi 7): mtoto hutumia lugha na ishara, hucheza kwa kuigiza, lakini hufikiri kwa kujielekeza yeye mwenyewe na hawezi kuhifadhi kiasi.
Hatua ya Mantiki ya Vitu Halisi (miaka 7 hadi 11): mtoto hufikiri kimantiki kuhusu vitu anavyoviona au kuvishika, na huelewa uhifadhi, uainishaji na mpangilio.
Hatua ya Mantiki Dhahania (miaka 11 na kuendelea): kijana huweza kufikiri kwa dhahania, kutunga dhana nadharia na kutatua matatizo kwa mantiki.
Matumizi Tanzania: Elimu ya awali na darasa la kwanza na la pili hutumia michezo, nyimbo na vifaa halisi. Shule ya msingi hutumia mifano na vitu halisi (kwa mfano mawe, vijiti na mbegu kufundisha hesabu). Sekondari huanza kufundisha dhana dhahania kama aljebra, kemia na fizikia.
2. Nadharia ya Skema
Skema ni muundo wa kiakili unaopanga maarifa na uzoefu wa mtu. Mtoto huanza na skema rahisi (kwa mfano "mnyama mwenye miguu minne ni mbwa") kisha huziboresha kadri anavyojifunza. Mwalimu anapaswa kujua skema walizonazo wanafunzi kabla ya kuanza somo jipya.
Matumizi Tanzania: Mwalimu huanza somo kwa kuuliza maswali ya kukumbusha au kuchunguza maarifa ya awali ya wanafunzi, na kuhusisha somo na mazingira ya mwanafunzi, kama kilimo, mifugo na maisha ya kijijini.
3. Nadharia ya Uigaji na Ujengaji (Assimilation na Accommodation)
Hizi ni njia mbili za kujirekebisha kiakili (adaptation). Uigaji ni kuweka taarifa mpya ndani ya skema iliyopo. Ujengaji ni kubadilisha au kuunda skema mpya pale taarifa mpya inapopingana na skema iliyopo.
Matumizi Tanzania: Mwalimu hupanga masomo kwa mpangilio kutoka rahisi hadi changamano, na hutumia mifano inayoruhusu mwanafunzi kurekebisha dhana potofu, kwa mfano kutofautisha mmea wa kawaida na mmea wa kutambaa.
4. Nadharia ya Usawazisho (Equilibration)
Mtoto anapokutana na jambo asilolielewa hupata mkanganyiko wa kiakili (disequilibrium). Hali hii humsukuma kutafuta ufumbuzi hadi afikie uelewa mpya wenye usawa. Kwa hiyo, changamoto ni sehemu muhimu ya kujifunza.
Matumizi Tanzania: Walimu hutoa maswali ya kuchochea fikra, matatizo ya kutatua na kazi za vikundi zinazowafanya wanafunzi kuhoji na kufikia hitimisho wenyewe.
5. Nadharia ya Ujenzi wa Maarifa (Constructivism) na Ujifunzaji Tendaji
Kwa mujibu wa Piaget, maarifa hayahamishwi kutoka kwa mwalimu kwenda kwa mwanafunzi, bali mwanafunzi huyajenga kupitia shughuli, uchunguzi na ugunduzi. Mwalimu ni msaidizi na mwezeshaji.
Matumizi Tanzania: Mitaala ya elimu ya Tanzania inasisitiza ujifunzaji unaomlenga mwanafunzi na mkazo kwenye umahiri. Mbinu zinazotumika ni majaribio, miradi, uchunguzi, majadiliano ya vikundi, kazi za vitendo na kujifunza kwa ugunduzi.
SWALI LA 2: Mapungufu ya nadharia ya Piaget
Pamoja na mchango wake mkubwa, nadharia ya Piaget imekosolewa kwa mambo yafuatayo:
Kudharau athari za jamii na utamaduni: Piaget alisisitiza mtoto kujifunza peke yake kwa kuchunguza. Lev Vygotsky alionyesha kuwa lugha, utamaduni na msaada wa watu wazima au wenzao (eneo la ukaribu wa ukuaji, ZPD) ni muhimu. Katika jamii za Kitanzania, ujifunzaji hutegemea sana jamii, familia na mila.
Kudharau uwezo wa watoto: Utafiti wa baadaye (kama wa Margaret Donaldson) ulionyesha kuwa watoto wadogo wanaweza kufanya mambo ambayo Piaget aliamini hawawezi, kama kazi zikiwekwa katika muktadha wanaoufahamu.
Hatua zina mipaka migumu kupita kiasi: Watoto hawapiti hatua kwa mpangilio uleule wala umri uleule. Mtoto mmoja anaweza kuwa katika hatua tofauti kwenye masomo tofauti. Pia, si kila mtu mzima hufikia hatua ya mantiki dhahania.
Mbinu na sampuli za utafiti zenye mapungufu: Alitumia watoto wachache, wakiwemo wake mwenyewe, kutoka mazingira ya Ulaya, na mbinu ya mahojiano isiyo sanifu. Matokeo hayawezi kuhamishiwa moja kwa moja kwenye mazingira ya Kitanzania.
Kupuuza hisia, motisha na tofauti za mtu binafsi: Nadharia inaangazia fikra tu, bila kueleza kwa kina nafasi ya hisia, hamasa, hali ya kiuchumi na malezi katika ujifunzaji.
Haieleze kwa kina jinsi mabadiliko yanavyotokea: Dhana kama usawazisho na ujengaji zinaeleza kinachotokea, lakini hazionyeshi wazi mchakato wa mabadiliko kutoka hatua moja hadi nyingine.
Changamoto za kuitekeleza Tanzania: Madarasa yenye wanafunzi wengi, uhaba wa vifaa vya kufundishia, uhaba wa walimu, lugha ya kufundishia (Kiswahili na Kiingereza) na shinikizo la mitihani hufanya ujifunzaji wa ugunduzi kuwa mgumu kutekeleza.
HITIMISHO
Nadharia ya Piaget bado ina mchango mkubwa katika kuelewa jinsi watoto wanavyojifunza na katika kupanga ufundishaji unaolingana na kiwango cha ukuaji wa mwanafunzi. Hata hivyo, inapaswa kutumiwa pamoja na nadharia nyingine, kama ya Vygotsky na Bruner, na kuzingatia mazingira ya Kitanzania.
MAREJEO
Piaget, J. (1952). The Origins of Intelligence in Children. International Universities Press.
Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society. Harvard University Press.
Donaldson, M. (1978). Children's Minds. Fontana.
Santrock, J. W. Educational Psychology. McGraw-Hill.
Imeandaliwa na Testme:
