FASIHI – TANZU, MAANA, SIFA, FAIDA, HASARA NA UMUHIMU WAKE

MADA: FASIHI – TANZU, MAANA, SIFA, FAIDA, HASARA NA UMUHIMU WAKE

1. Maana ya Fasihi

Fasihi ni sanaa ya lugha inayotumia maneno kwa namna ya kuvutia ili kuwasilisha mawazo, hisia, fikra, mafunzo au ujumbe fulani kwa walengwa. Ni njia inayotumia ubunifu, tamathali za semi, na mbinu za kifani ili kuelimisha, kuburudisha, kuonya au kukosoa jamii.

2. TANZU ZA FASIHI KWA UJUMLA

Fasihi imegawanyika katika makundi makuu mawili:

1. Fasihi Simulizi (Oral Literature)
2. Fasihi Andishi (Written Literature)

3. FASIHI SIMULIZI

3.1 Maana ya Fasihi Simulizi

Fasihi simulizi ni fasihi inayotungwa, kuwasilishwa na kurithishwa kwa njia ya mdomo. Hutegemea sana utamaduni, uzoefu na mazingira ya jamii husika. Hutolewa kupitia hadithi, nyimbo, ngoma, methali, vitendawili, n.k.

3.2 Tanzu za Fasihi Simulizi

Hapa chini ni tanzu kuu:

A. Sanaa za Lugha

• Methali
• Nahau
• Misemo
• Vitendawili
• Sifa
• Majigambo

B. Hadithi za Kiasili

• Ngano
• Simo
• Visa
• Vigano
• Hadithi za mashujaa

C. Sanaa za Muziki na Maonyesho

• Nyimbo
• Mganda
• Ngoma
• Majigambo
• Tongora

D. Masimulizi ya Kihistoria na Kijamii

• Masimulizi ya jadi
• Hadithi za malezi
• Hadithi za maadili

3.3 Sifa za Fasihi Simulizi

• Hutolewa kwa njia ya mdomo.
• Huambatana na miguso ya hisia kama sauti, mwili, na sura.
• Hubadilika kulingana na msimulizi.
• Hurithishwa kutoka kizazi hadi kizazi.
• Haina mtunzi mmoja maalumu (mara nyingi).
• Inategemea utendaji (performance).

3.4 Faida za Fasihi Simulizi

• Hufundisha maadili na kuimarisha utamaduni.
• Huhifadhi historia ya jamii.
• Huburudisha hadhira.
• Huwaunganisha watu katika shughuli za kijamii kama harusi, sherehe, n.k.
• Hutumika kufundishia lugha kwa urahisi.

3.5 Hasara za Fasihi Simulizi

• Huweza kupotoshwa kwa kubadilishwa kadri inavyopokezwa.
• Inaweza kupotea endapo kizazi hakirithi ipasavyo.
• Hali ya msimulizi inaweza kuathiri ubora wa kazi (uchovu, hasira).
• Haifai kuhifadhi kumbukumbu sahihi za muda mrefu kama maandishi.

4. FASIHI ANDISHI

4.1 Maana ya Fasihi Andishi

Fasihi andishi ni fasihi iliyoandikwa na kuhifadhiwa katika maandishi kama vile vitabu, magazeti, miswada, tamthilia, riwaya, mashairi, na makala mbalimbali. Mtunzi wake hutambulika na kazi haibadiliki ovyo.

4.2 Tanzu za Fasihi Andishi

1. Riwaya
2. Tamthilia
3. Hadithi fupi
4. Mashairi
5. Insha
6. Wasifu na wasifu-elezi
7. Mikasa / masimulizi ya kweli

4.3 Sifa za Fasihi Andishi

• Huandikwa na kuhifadhiwa katika maandishi.
• Ina mtunzi maalumu anayetambulika.
• Hubakia katika muundo uleule kwa muda mrefu.
• Rahisi kusambazwa kwa watu wengi.
• Inapatikana katika taasisi kama maktaba, shule, n.k.

4.4 Faida za Fasihi Andishi

• Huandika historia kwa usahihi zaidi.
• Hupatikana kwa urahisi bila kuhitaji msimulizi.
• Inadumu kwa miaka mingi bila kupotoshwa.
• Hupanua lugha na kuboresha uandishi.
• Huchochea ubunifu wa kimawazo zaidi.

4.5 Hasara za Fasihi Andishi

• Wanaohitaji kusoma lazima wawe na ujuzi wa kusoma na kuandika.
• Inategemea vifaa kama karatasi, vitabu, au umeme (kwa nakala za kidijitali).
• Haina hisia za moja kwa moja kama sauti na ishara za mwili.
• Gharama za uchapishaji na usambazaji zipo.

5. TOFAUTI KATI YA FASIHI SIMULIZI NA FASIHI ANDISHI

Kigezo	Fasihi Simulizi	Fasihi Andishi
Njia ya kuwasilisha	Kwa mdomo	Kwa maandishi
Mtunzi	Hajatambulika	Hutambulika
Uhalisia	Hubadilika	Haibadiliki
Uhifadhi	Kizazi hadi kizazi	Vitabuni, maktaba, n.k.
Umaarufu	Katika jamii za jadi	Katika jamii zilizoendelea kielimu
Uwasilishaji	Hutegemea hisia za msimulizi	Husomwa kimya au kwa sauti
Upotevu	Rahisi kupotea	Kudumu kwa muda mrefu

6. UMUHIMU WA FASIHI KWA WANAFUNZI WA KIDATO CHA TANO NA SITA

1. Kuimarisha ujuzi wa lugha

Huchochea uwezo wa kuandika, kusoma, kuzungumza na kuelewa lugha ya Kiswahili kwa undani.

2. Kujenga uwezo wa kufikiri kwa kina

Huchochea tafsiri, uchambuzi, na uchambuzi-kinzani wa matini mbalimbali.

3. Kukuza maadili na utu

Fasihi inafundisha maadili, heshima, utu na dhamira bora zinazohitajika katika jamii.

4. Kupanua maarifa ya kijamii na kiutamaduni

Inawafanya wanafunzi kuelewa tamaduni mbalimbali na historia ya jamii.

5. Kuandaa wanafunzi kwa mitihani

Fasihi ni sehemu muhimu ya mtihani wa Kiswahili kwa ngazi ya Kidato cha 5–6.

6. Kuchochea ubunifu

Inawapa wanafunzi ujuzi wa kuandika maandishi yao kama riwaya, shairi, au tamthilia.

7. Kuwaandaa kwa elimu ya juu

Fasihi ni msingi wa masomo kama Isimu, Uandishi wa Habari, Elimu, Sanaa za Maonyesho, n.k.

SANAA KATIKA FASIHI

1. Maana ya Sanaa katika Fasihi

Katika fasihi, sanaa ni ustadi au ubunifu unaotumiwa na mtunzi au msanii ili kuwasilisha ujumbe kwa njia ya kuvutia, inayogusa hisia na kufundisha.

Ni matumizi ya mbinu mbalimbali kama lugha ya kifasihi, tamathali, mitindo, muundo na mbinu za uwasilishaji ili kufanya kazi ya fasihi iwe ya kupendeza na yenye athari kwa hadhira.

Kwa hiyo, sanaa katika fasihi ni ubunifu unaoifanya kazi ya fasihi iwe sanaa halisi yenye mvuto, maana na thamani kijamii.

2. TANZU ZA SANAA KATIKA FASIHI

Sanaa katika fasihi inaweza kuonekana kupitia tanzu mbalimbali kubwa kama:

A. Sanaa ya Maandishi (Fasihi Andishi)

Hii ni sanaa inayotumia maandishi kuwasilisha ujumbe.

Tanzu zake ni pamoja na:

1. Riwaya

2. Hadithi fupi

3. Tamthilia

4. Mashairi

5. Insha za kifasihi

B. Sanaa ya Masimulizi ya Mdomo (Fasihi Simulizi)

Hii ni sanaa inayotumia mdomo na utendaji wa mwili.

Tanzu zake ni:

1. Hadithi za jadi (Ngano, simo, vigano n.k.)

2. Methali

3. Misemo na Nahau

4. Vitendawili

5. Ngoma, nyimbo, maigizo ya kienyeji

6. Majigambo na sifa

C. Sanaa ya Maonyesho

Hii ni sanaa inayohusisha uigizaji, mwili na sauti kwa pamoja:

1. Tamthilia/Drama za jukwaani

2. Ngoma za kitamaduni

3. Michezo ya kuigiza

4. Majigambo

5. Sarufi ya mwili (mime)

D. Sanaa ya Lugha

Ni matumizi ya lugha kwa ubunifu ili kueleza mawazo:

1. Tamathali za semi (tashbihi, istiara, tashihisi, mafumbo)

2. Mitindo ya lugha

3. Uwekaji wa taswira (imagery)

4. Muundo wa kisanaa katika maandishi

3. SIFA ZA SANAA KATIKA FASIHI

1.Ubunifu: Inatumia ustadi wa kupangilia mawazo katika namna ya kipekee.

2.Uhalisia na ufanisi: Huonyesha maisha ya jamii kwa njia iliyo wazi na inayogusa.

3.Hutumia lugha ya kisanaa: Tamathali, tashbihi, jazanda, taswira n.k.

4.Huhusisha hisia: Huamsha hisia kama furaha, huzuni, mshangao, fikra n.k.

4.Ina ujumbe: Kila sanaa huwasilisha mafunzo, maadili au ukosoaji.

5.Huigusa jamii: Huhusiana na mila, desturi, siasa, uchumi, ukombozi, au mazingira.

6.Huundwa kwa muundo maalum: Mashairi yana bahari ya mizani; tamthilia ina mandhari, mazungumzo n.k.

4. FAIDA ZA SANAA KATIKA FASIHI

1. Kuelimisha

Sanaa hufundisha maadili, historia, mienendo ya kijamii na masuala ya kiuchumi na kisiasa.

2. Kuburudisha

Maigizo, ngano, nyimbo na mashairi huwapa watu burudani na furaha.

3. Kuendeleza Utamaduni

Sanaa huhifadhi lugha, mila, desturi, na historia ya jamii.

4. Kuimarisha Lugha

Inaboresha ufasaha, msamiati, na uwezo wa kutumia lugha kwa ufanisi.

5. Kuongeza Uwezo wa Kufikiri kwa Kina

Sanaa inawafanya wanafunzi kuchambua, kutafsiri na kufikiria kwa ubunifu.

6. Kukuza Ubunifu

Mtunzi au msomaji hujifunza kutumia mawazo mapya, mbinu mpya, na mitazamo mipana.

7. Kuhamasisha Mabadiliko ya Kijamii

Sanaa hutumiwa kukosoa dhuluma, ukandamizaji na kuhimiza haki na usawa.

8. Kujenga mshikamano

Nyimbo, ngoma na masimulizi huwakutanisha watu na kuwajenga kuwa jamii moja yenye umoja.

FASIHI NI KIOO CHA JAMII – KIVIPI?

Kauli “Fasihi ni kioo cha jamii” ina maana kwamba fasihi inaonyesha, inaakisi, inatafsiri na kuwasilisha maisha halisi ya jamii.
Kama vile mtu anavyojitazama kwenye kioo akaona sura yake halisi, ndivyo fasihi inavyoipeleka jamii kujitazama kupitia matukio, wahusika, migogoro, na ujumbe uliomo kwenye kazi za fasihi.

Hapa chini ndiyo njia kuu zinazofanya fasihi kuwa kioo cha jamii:

1. Inaonyesha Maisha Halisi ya Watu

Fasihi huonyesha:

• Matatizo ya kawaida ya jamii (umaskini, njaa, ukosefu wa ajira).
• Shughuli za kila siku kama kilimo, uvuvi, biashara, ndoa na malezi.
• Imani, dini, mila, na desturi ambazo watu huzifuata.

➡ Mfano: Riwaya “Utengano” inaonyesha jamii ya watu wa Dar es Salaam na changamoto zao.

2. Inasimulia Matukio Halisi na Historia ya Jamii

Kazi nyingi za fasihi huzungumzia:

• Vita
• Ukoloni
• Siasa
• Mageuzi ya jamii
• Matukio makubwa yaliyowahi kutokea

➡ Mfano: Tamthilia ya “Kinjeketile” inaakisi harakati za Maji Maji.

3. Inakosoa Maovu na Matendo Mabaya ya Jamii

Fasihi ni chombo cha ukosoaji. Inaweza kukosoa:

• Ufisadi
• Rushwa
• Uonevu
• Ukandamizaji wa haki
• Ubaguzi wa kijinsia
• Ulafi wa viongozi

➡ Mfano: Riwaya “Kufa Kuzikana” inakosoa uongozi mbaya na rushwa serikalini.

4. Hutoa Maadili na Mwelekeo wa Kijamii

Fasihi inaelimisha kuhusu:

• Heshima
• Uaminifu
• Upendo
• Ushirikiano
• Adabu kwa wazazi
• Nidhamu

➡ Mfano: Methali kama “Mtoto umleavyo ndivyo akuavyo” hutoa mwongozo wa malezi.

5. Hutumia Wahusika Wanaofanana na Watu Halisi

Wahusika katika fasihi huundwa kwa kufanana na watu wa kawaida:

• Mama, baba, mtoto, kiongozi, mfanyabiashara, mkulima
• Wazuri, wabaya, waaminifu, wasaliti
• Maskini na matajiri

Hii huwasaidia wasomaji kujiona kwenye tabia za wahusika.

6. Inaonyesha Migogoro ya Kijamii

Fasihi huakisi migogoro halisi kama:

• Mgogoro kati ya kizazi kipya na cha zamani
• Migogoro ya ndoa
• Migogoro ya kisiasa
• Migongano ya kijinsia
• Migogoro ya kiuchumi

➡ Mfano: Tamthilia “Mashetani” inaonyesha mgogoro baina ya tabaka tawala na masikini.

7. Inatoa Suluhu kwa Changamoto za Jamii

Fasihi siyo tu inakosoa; pia inapendekeza:

Maadili mema

Mabadiliko ya kitabia

Haki, usawa na uadilifu

Ushirikiano na umoja katika jamii

➡ Mfano: Katika ngano nyingi, mwishoni mwema hufundisha jamii nini cha kufanya ili kuboresha maisha

8. Inaburudisha na Kutuliza Jamii

Burudani ambayo fasihi huleta pia ina nafasi ya kutuliza:

Msongo wa mawazo

Huzuni

Machungu ya maisha

Hali hii inaifanya jamii kujiona ndani ya kazi za fasihi, na pia kupata nguvu mpya.

Hitimisho

Fasihi ni kioo cha jamii kwa sababu inaakisi maisha halisi, ukosoaji, maadili, historia, tabia, tamaduni, migogoro na mabadiliko ya jamii.

Kupitia fasihi, jamii hujitambua, hujipima, hujirekebisha na kujiboresha.

Je, Wazazi Wanaoshawishi Watoto Kufanya Vibaya Mtihani wa Taifa Ili Wakachunge Mifugo na Kazi za Ndani Wanafaa Kuadhibiwa?

Je, Wazazi Wanaoshawishi Watoto Kufanya Vibaya Mtihani wa Taifa Ili Wakachunge Mifugo na Kazi za Ndani Wanafaa Kuadhibiwa?

Katika baadhi ya maeneo nchini, kumekuwepo na matukio ambapo wazazi wanawashawishi watoto kutofanya vizuri kwenye Mitihani ya Taifa ili wabaki nyumbani kuchunga mifugo au kufanya kazi za shamba. Hili ni suala zito linalogusa sio tu mustakabali wa mtoto mmoja mmoja, bali pia maendeleo ya taifa kwa ujumla. Swali muhimu linalojitokeza ni: Je, wazazi hawa wanafaa kuadhibiwa kwa makosa ya ukiukaji wa haki za mtoto?

1. Haki ya Mtoto Kupata Elimu ni ya Kisheria

Kisheria, kila mtoto nchini Tanzania ana haki ya msingi ya kupata elimu. Hii imo katika:

a) Sheria ya Mtoto ya 2009

Sheria hii inamwajibisha mzazi kuhakikisha mtoto:

• Anapata elimu,
• Anahudhuria shule mara kwa mara,
• Analindwa dhidi ya vitendo vinavyoathiri maendeleo yake ya kielimu na kihisia.

Kumbe basi, kitendo cha kumshinikiza mtoto ashindwe mtihani ili abakie kuchunga mifugo ni ukiukaji wa moja kwa moja wa sheria.

b) Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania

Katiba inaweka wazi kuwa elimu ni haki ya msingi kwa kila raia. Kwa hiyo, kumzuia mtoto kupata fursa sawa kielimu ni kupingana na matakwa ya Katiba.

c) Sheria ya Elimu

Sheria hii inakataza mzazi au mtu mwingine yeyote kumzuia mtoto kuhudhuria masomo au kumfanya ashindwe kuendelea na elimu bila sababu za msingi.

2. Kitendo Hiki ni Ukatili na Utelekezaji (Neglect)

Kumlazimisha mtoto ashindwe mtihani si kosa dogo. Ni aina ya:

• Ukatili wa kiakili,
• Utelekezaji wa malezi,
• Kuharibu mustakabali wa mtoto.

Kumnyima mtoto haki ya elimu kunamnyima pia fursa ya kupambana na umasikini, kujiendeleza, na kuchangia katika maendeleo ya jamii.

3. Je, Wazazi Wanaweza Kuadhibiwa?

Ndiyo, hatua za kisheria zinaweza kuchukuliwa dhidi ya mzazi ambaye:

• Anazuia maendeleo ya mtoto kielimu,
• Anamlazimisha mtoto kufanya kazi nzito,
• Anahamasisha au kumshinikiza mtoto asifanye vizuri kwenye Mtihani wa Taifa.

Adhabu zinaweza kujumuisha:

• Onyo kali na kuwajibishwa katika serikali ya kijiji au mtaa,
• Faini,
• Kuingizwa katika programu ya malezi bora,
• Na katika makosa makubwa, kufikishwa mahakamani.

Lengo si kumuumiza mzazi, bali kulinda mustakabali wa mtoto na kuhakikisha jamii inatambua wajibu wake.

4. Kwa Nini Suala Hili Linapaswa Kuchukuliwa Kwa Uzito?

Kwa kumzuia mtoto kuendelea na elimu:

• Jamii inapunguza idadi ya vijana wenye maarifa,
• Taifa linapoteza rasilimali watu muhimu,
• Umasikini unaendelea kizazi hadi kizazi,
• Mtoto anakatwa tamaa na kukosa mwelekeo wa baadaye.

Hivyo, hili si tatizo la familia pekee, bali la kijamii na kitaifa.

5. Njia Mbadala Badala ya Kuwalaumu Wazazi Tu

Kwa kuwa baadhi ya wazazi hufanya hivyo kutokana na:

• Umaskini,
• Ukosefu wa uelewa,
• Kuutegemea sana uchungaji kama msingi wa maisha,

Serikali na jamii zinaweza kuchukua hatua zifuatazo:

✓ Elimu kwa wazazi kuhusu umuhimu wa elimu

✓ Mpango wa lishe shuleni (school feeding programme)

✓ Msaada kwa familia masikini

✓ Vikundi vya uzalishaji mali

✓ Ufuatiliaji shuleni wa mahudhurio ya watoto

Hizi hatua hupunguza utegemezi wa nguvu kazi ya watoto.

Hitimisho

Wazazi wanaowashawishi watoto kufanya vibaya katika Mtihani wa Taifa ili wakachunge mifugo wanakiuka waziwazi haki ya mtoto kupata elimu. Kitendo hiki ni ukatili, utelekezaji, na ni kosa la kisheria. Kwa hivyo, ndiyo, wanapaswa kuwajibishwa ili kulinda haki na mustakabali wa watoto.

Hata hivyo, jamii pia inahitaji kusaidia wazazi kwa elimu, msaada wa kiuchumi, na uhamasishaji ili kuondoa sababu zinazowafanya wawanyime watoto elimu.

Greenhouse Effect: Meaning, Causes, Impacts, and Solutions

Greenhouse Effect: Meaning, Causes, Impacts, and Solutions (Complete Guide 2025)

The greenhouse effect is one of the most important topics in today's world as nations grapple with climate change, rising global temperatures, and unpredictable weather patterns. Understanding how the greenhouse effect works can help people, especially students, policy makers, and environmental activists, appreciate the need to protect our planet.

In this comprehensive article, we break down everything you need to know about the greenhouse effect—its definition, causes, effects, scientific mechanisms, and the global efforts to reduce it.

What is the Greenhouse Effect?

The greenhouse effect is a natural process that warms the Earth's surface. When the sun's energy reaches the Earth, some of it is reflected back to space and the rest is absorbed, warming the planet.

The Earth then emits heat in the form of infrared radiation. Certain gases in the atmosphere trap some of this heat and prevent it from escaping back into space. These heat-trapping gases are known as greenhouse gases (GHGs).

Without the natural greenhouse effect, Earth would be extremely cold—around –18°C instead of the current average temperature of 15°C. This means life would not exist as we know it.

However, human activities have intensified this process, leading to global warming and climate change.

                        

Major Greenhouse Gases

The atmosphere contains several types of greenhouse gases. The most important include:

1. Carbon Dioxide (CO₂)

• Produced mainly by burning fossil fuels such as coal, oil, and natural gas
• Also released during deforestation and industrial activities

2. Methane (CH₄)

• Released from livestock (cows, goats, sheep)
• Produced in landfills and rice paddies
• 25 times more potent than CO₂ in trapping heat

3. Nitrous Oxide (N₂O)

• Emitted from agricultural activities
• Released from the use of artificial fertilizers

4. Water Vapor (H₂O)

• The most abundant greenhouse gas
• Increases as the Earth warms, creating a feedback loop

5. Ozone (O₃)

• Found in both upper atmosphere (good ozone) and lower atmosphere (bad ozone)

6. Fluorinated Gases

• Used in refrigeration and industrial processes
• Extremely powerful in trapping heat
• 
  
• How the Greenhouse Effect Works (Step-by-Step)

Here is a simple explanation of how the greenhouse effect heats the planet:

1. Solar radiation from the sun reaches Earth
2. Some solar energy is reflected back into space
3. The remaining energy is absorbed by land and oceans, warming the Earth
4. The Earth emits heat as infrared radiation
5. Greenhouse gases trap some of this heat
6. The trapped heat warms the atmosphere, creating the greenhouse effect

This process is similar to how a greenhouse used in farming works: it allows sunlight in but prevents heat from escaping.

Natural vs. Enhanced Greenhouse Effect

Natural Greenhouse Effect

• Occurs naturally
• Essential for maintaining life
• Keeps the Earth warm enough for living organisms

Enhanced Greenhouse Effect

• Caused by human activities
• Leads to excessive heat trapping
• Main cause of global warming

Human-driven activities such as burning fossil fuels, deforestation, rapid industrialization, and modern agriculture have increased the concentration of greenhouse gases, intensifying the greenhouse effect.

Causes of the Enhanced Greenhouse Effect

1. Burning of Fossil Fuels

Power plants, vehicles, factories, and household appliances all rely on energy from fossil fuels.

2. Deforestation

Cutting down forests reduces the number of trees that absorb CO₂, increasing atmospheric carbon.

3. Industrial Activities

Factories emit large amounts of CO₂, methane, and nitrous oxide.

4. Agriculture

Livestock release methane during digestion. Fertilizer use releases nitrous oxide.

5. Waste Management

Landfills produce methane as waste decomposes.

Effects of the Enhanced Greenhouse Effect

1. Global Warming

The Earth's average temperature rises over time.

2. Melting Ice Caps and Glaciers

This leads to rising sea levels, threatening coastal cities.

3. Extreme Weather Conditions

Increased frequency of:

• Heatwaves
• Floods
• Droughts
• Strong storms

4. Ocean Acidification

CO₂ dissolves in oceans, harming marine life such as corals.

5. Loss of Biodiversity

Species that cannot adapt die or migrate.

6. Agricultural Disruptions

Changes in rainfall patterns affect farming.

7. Health Risks

Spread of diseases like malaria due to warmer climates.

Solutions to Reduce the Greenhouse Effect

1. Use of Renewable Energy

Solar, wind, hydro, and geothermal energy release zero emissions.

2. Energy Efficiency

Using energy-saving bulbs, efficient appliances, and better insulation reduces energy consumption.

3. Reforestation and Afforestation

Planting trees absorbs CO₂ and restores natural ecosystems.

4. Sustainable Agriculture

Using organic fertilizers and better livestock management reduces emissions.

5. Reducing Waste

Recycling and composting lower methane emissions from landfills.

6. Eco-friendly Transportation

Walking, cycling, using electric vehicles, or public transport reduces CO₂.

7. Government Policies

Nations can implement laws that limit carbon emissions and support green energy.

Why Understanding the Greenhouse Effect Matters

As global temperatures continue to rise, climate literacy becomes essential. Students, teachers, communities, and governments must understand how human activities influence the planet.

The greenhouse effect influences:

• Weather patterns
• Food production
• Health and economic stability
• Biodiversity
• Water resources

By learning about this phenomenon, we can make informed choices that protect the Earth for future generations.

Conclusion

The greenhouse effect is a crucial natural process, but human activities have intensified it beyond safe limits. If the world does not take action, the impacts of climate change will become more severe. Fortunately, solutions exist—renewable energy, reforestation, responsible consumption, and global cooperation.

Every individual has a role to play in reducing greenhouse gas emissions. Together, we can protect our planet and ensure a safer, sustainable future.

Imeandaliwa na Trainer
Follow me on website: www.msomihurutzblog.blogspot.com
   

RUVUMA REGION FORM THREE ANNUAL EXAMINATION 024 LITERATURE IN ENGLISH

THE UNITED REPUBLIC OF TANZANIA

PRESIDENT'S OFFICE

REGIONAL ADMINISTRATION AND LOCAL GOVERNMENT

RUVUMA REGION FORM THREE ANNUAL EXAMINATION

024 LITERATURE IN ENGLISH

Time: 3.00 Hours Tuesday 30th NOVEMBER 2025 

INSTRUCTIONS

1. This paper consists of section A, B and C with a total of eleven (11) questions

2.Answer all questions in section A and B, and two (2) questions from section C

3.Section A carries 16 marks, section B 54 marks and section C 30 marks

4. Calculator and any authorized materials are not allowed in the examination room

5. All writings should be in blue or black Inc expects drawings should be in pencil.

6.Write your name on every page of your answer sheet

SECTION A (16 Marks)

Answer all questions in this section

1. For each of the items (i) – (x), choose the correct answer from the given alternatives and write its 

letter besides the item number in the answer sheets provided.

i)΄´Let us fly to Kigoma´´ Juma was heard convicing Agnes so that they may attend the 

party.What is a proper term for Isaya´s statement?

A. imagery

B. allusion

C. fiction

D. de-personification

E. foreshadow

ii)Identify a proper name for a person or anything used by artists to present ideas in Novels 

and Plays

A. Human 

B. Persona

C. Characterization

D. Character

E. Animal 

iii)Is a short humorous poem made up with five lines usually with the rhyme scheme aabba

created by two rhyming couplets followed by fifth lines that rhymes with the first couplet?

A. Limerick

B. Sonnet

C. Eat more

D. lyric

E. ballad

iv)Which pair of the words below shows the perfect rhyme?

A. Through and though

B. Fame and came

C. Hunger and plumber

D. Cafe and puff

E. Say and cry

v)Which of the following is a good example of a simile?

A. He has become an earth worm

B. The Indian hair is like sisal strains

C. Majuto is a chameleon

D. Mkude was a lion in the battle

E. Mazinde rose majestically 

vi)Which of the following describes a work of art?

A. Event that is described as a imaginary

B. Event that involve normal character 

C. Event that involve real presentation

D. Event that is based mainly on fact

E. Event that do not involve setting

vii)"Juma's wedding which was held on 21st February 2016 in his house was attended by 

millions of people". What figure of speech has been used in this statement?

A. Symbolism 

B. Imagery 

C. Hyperbore

D. Understatement

E. Sarcasm

viii) Refers to the short expressions that are used usually known by many people, stating 

something commonly experienced, or some common truth or giving advice. Which literary 

term suits the definition above?

A. Riddles

B. Tongues – twisters 

C. Sayings

D. Proverbs

E. Narrative

ix)Provides the writer with ideas, culture, characters, language and issues to portray. Which 

literary term suits the definition above?

A. Art

B. Message

C. Creativity

D. Society

E. Styles

x)Refers to the way of representing a literary work that makes a writer different from others. 

Which literary term fits the definition above?

A. Plot

B. Style

C. Setting

D. Art

E. Society

2. Match the descriptions in List A with the corresponding literary terms in List B by writing the 

letter of the correct response beside the item number in the answer sheets provided.

LIST A

LIST B

i) A story about humans and animals characterized by magical 

adventures including witches and magical spells that can 

change the natural order

ii) A traditional story that people of a particular region or group 

repeat among themselves

iii) A story that gives people moral lessons through the use of 

animal characters 

iv) A story about historical heroes/ heroines or great people or 

historical events such as wars and famine

v) A story that explains beliefs of people in a certain community 

about the natural and the human world

vi) Is a puzzling or uncertain statement that describes something in 

a difficult and confusing way and has a clever or funny answer 

A. Myth 

B. Oral narratives

C. Folktale

D. Sayings

E. Diction

F. Legend

G. Proverbs

H. Ballads

I. Fairytale

J. Tongue – twisters

K. Riddles

L. Fable

SECTION B (54 Marks)

Answer all questions in this section

3. With an example for each of the item, give the meaning of the following idioms as used in a work 

of art.

a. Under the weather

b. Give the cold shoulder

c. Bite your tongue

d. On the fence

e. Under the hot soup

f. Call it a day

4. Form three students had a strong debate that there is no difference between oral literature and 

written literature. As a form student help them to distinguish between oral and written literature 

based on the following criteria.

A. Durability

B. Cost

C. Mode of transmission

D. Flexibility

E. Level of literate

F. Ownership.

5. Provide the literary term for each of the following descriptions

i.A song sung to soothe or put a baby to sleep

ii.A drama that involves the use of body movement and facial expressions by actions to 

convey a message without speaking is called?

iii.The technique of showing two different people or places side by side for the sake of 

comparison technically known as?

iv.The reputation of the same consonant at the beginning of consecutive or successive words 

in verse is called

v.Sikujua is very short in our class but their fellow student they just call the one as a tall, this 

technique is called?

vi.Means choice and arrangement of event in a literary work.

6. Show how the advancement of science and technology has totally killed the eminency of oral 

literature. (Six 6 points).

7. Differentiate between fiction and non-fiction work. Provide six points

8. With example write short notes on the following terminologies.

i.Fiction

ii.Non-fiction

iii.Diction

iv.Setting

v.Style

vi.Philosophy

SECTION C (30 MARKS)

 Answer two questions from this section.

LIST OF READINGS 

PLAYS

THE LION AND THE JEWEL Soyinka W

THE TRIALS OF BROTHER JERO Soyinka W 

THE DILEMMA OF THE GHOST Aidoo, A.A

THE GOVERNMENT INSPECTOR Gogol,N

NOVELS

A WALK IN THE NIGHT Guma,A

HOUSE BOY Oyono,F

THE OLD MAN AND THE MEDAL Oyono,F

THE CONCUBINE Amadi,E 

POETRY

SELECTED POEM Tanzania institute of education

GROWING UP WITH POETRY David rubadiri

9. Analyze the use of musical/sound devices in two poems you have read and appreciated and the 

message that they provided to the society. Give three points from each poem.

10. By using two novels you have read you have read prove the statement that its title of the book 

reflects the social realities. Provide three points from each novel.

11. Using two plays you have read in this section, justify the truth that playwrights testimonies are 

meant to redirect a society when it goes wrong. Give three points from each play

Imeandaliwa na Trainer
Follow me on website: www.msomihurutzblog.blogspot.com
   

MTIHANI WA UPIMAJI, DARASA LA IV SOMO : KISWAHILI

HALMASHAURI YA WILAYA YA _________, SHULE YA MSINGI _________

MTIHANI WA UPIMAJI, DARASA LA IV

SOMO : KISWAHILI

Muda : saa 1:40 ___________ ____ 2025

 SEHEMU A (Alama 20)

Jibu maswali yote katika sehemu hii. 

1. Sikiliza kwa makini sentensi zifuatazo kisha uziandike kwa usahihi katika nafasi 

zilizoachwa wazi. 

(i)_________________________________________________

(ii) _________________________________________________

(iii) _________________________________________________

(iv) _________________________________________________

(v)_________________________________________________

2. Katika kipengele cha (i) - (x), chagua jibu sahihi, kisha andika herufi yake katika kisanduku 

ulichopewa.

(i) Gari hii ni ya kifahari kwa sababu inauzwa kwa .............................. kubwa 

A Samani B. Zamani C. Thamani D. Dhamani ( )

(ii)Mtoto mzuri ni yule mwenye adabu kwa watu. Kisawe cha nenolililopigiwa mstari ni kipi?

A heshima B. Akili C. utundu D. uvivu ( )

(iii) Mjomba wangu anafanya kazi ya kuendesha mabasi ya wanafunzi. Je, mjomba wangu ni nani?

A. mwalimu B. rubani C. mwanafunzi D. dereva ( )

(iv) ni mazungumzo amabayo hufanywa na watu Zaidi ya wawili kuhusu mada Fulani ili kujenga 

hoja na mawazo katika mada iliyoandaliwa na mwisho kupata mwafaka wa wa jambo 

linalozungumziwa A. mjadala B .risala C. barua D. nyimbo ( )

(v) usemi wa kisanii wa kimapokeo unaofikiriwa na jamii kuwa kweli na unaotumiwa kufumbia au 

kupigia mfano na huwa umebeba maana pana kuliko maneno yenyewe yanayotumiwa

 A. methali B. vitendawili C. nahau D. hadithi ( )

(vi) Ni kauli zilizojengwa kwa picha kwa kutumia maneno ya kawaida lakini zikatoa maana isiyo ya 

kawaida A. Nahau B. Methali C. Misemo D. vitendawili ( )

(vii) Mwajuma ni kitinda mimba katika familia ya mzee Ernest neno kitinda mimba linamaana sawa 

na neno gani?A.mtoto mwenye akili B.Mtoto wa kwanza C. Mtoto wa mwisho D. 

Mtoto mtukutu ( )

(viii) "Aliondoka asubuhi na mapema" sentensi hii ipo katika wakati gani? A. wakati uliopo 

B. Wakati uliopita C. Wakati ujao D. Wakati uliopo unaoendelea ( )

(ix) Ili tuweze kufaulu katika masomo yetu________ kusoma kwa bidii

A. Ni budi B.Hatuna budi C. Siyo budi D. Budi ( ) 

(x)Kinyume cha neno mbivu ni kipi? _____A.Changa B.Chungu C. Mbichi D.Chachu

SEHEMU B (Alama 20)

Jibu maswali yote katika sehemu hii. 

3. Soma kwa umakini Nahau, methali na vitendawili zifuatazo kisha Jaza nafasi zilizoachwa wazi

(i)Piga mtu ukope maana yake ni __________________________

(ii)Andika nahau yenye maana hii "TAZAMA" ______________

(iii)Pigwa butwaa maana yake ni _______________________

(iv)Viti vyote nimekalia isipokuwa hicho. ________________

(v)Kamilisha kitendawili hiki: "Popoo mbili zavuka mto _______

4. Umepewa sentensi tano (i) – (v) zilizochanganywa. Panga katika mtiririko unaoleta maana ili kuunda kifungu cha habari kwa kuzipa herufi A, B, C, D na E katika nafasi zilizoachwa wazi.

(i) Natandika kitanda changu vizuri. [ ]

(ii)Kisha nakunywa chai na baadaye naondoka kwenda shule. [ ]

(iii)Halafu naoga na kupiga mswaki vizuri. [ ]

(iv) Kila siku huwa naamka saa kumi na mbili kamili asubuhi [ ]

(v)Ninavaa sare za shule halafu nakwenda kuwasalimu wazazi [ ]

SEHEMU C (Alama 10) 

Jibu swali la tano (5). 

5. Soma shairi lifuatalo kisha jibu maswali

Kila nikitafakari, namuona wa muhimu

Amejawa kubwa ari, kutupatia elimu

Sikazi ya kifahari, imejaa mashutumu

Bila ya wewe mwalimu, hakuna wa kujivuna

Sote tutoe kongole, kwa kazi yake mwalimu‟

Sisi sote ni zaole, tuache kuwa wagumu

Tumpe kiti cha mbele, kwa heshima ya elimu

Bila wewe mwalimu, hakuna wa kujivuna

 MASWALI

i.Shairi ulilosoma lina jumla ya beti ngapi_______________________

ii.Ubeti wa pili una jumla ya mizani ngapi_______________________

iii.Vina vya mwisho katika ubeti wa kwanza ni vipi ________________

iv.Nani ametajwa kuwa ni Msingi wa taaluma zote ________________

v. Funzo gani unapata katika shairi hili__________________________

MAANA YA UDONGO, MUUNDO WA UDONGO, AINA ZA UDONGO, SIFA, UMUHIMU NA JINSI YA KUTUNZA UDONGO

MAANA YA UDONGO, MUUNDO WA UDONGO, AINA ZA UDONGO, SIFA, UMUHIMU NA JINSI YA KUTUNZA UDONGO NA MADHARA YA KUARIBU UDONGO(MWONGOZO KAMILI)

Utangulizi

Udongo ni rasilimali muhimu sana kwa maisha ya binadamu, wanyama na mimea. Bila udongo, kilimo hakiwezekani, makazi yasingejengwa, na mfumo wa ikolojia usingekamilika. Makala hii itakupa ufahamu wa kina kuhusu maana ya udongo, muundo, aina, sifa na umuhimu wake pamoja na namna bora za kuutunza.

Maana ya Udongo

Udongo ni mchanganyiko wa chembechembe za miamba iliyovunjika, viumbe hai na mabaki ya viumbe vilivyooza, maji na hewa. Hutokea kutokana na mchakato wa muda mrefu wa uvunjikaji wa miamba (weathering) pamoja na shughuli za kibaolojia.

Muundo wa Udongo (Soil Composition)

Kitaalamu, udongo unaundwa na sehemu kuu nne:

1. Chembechembe za madini (45%)

Hizi hutokana na mvunjiko wa miamba. Hapa ndipo tunapata udongo wa mchanga, mfinyanzi na tifutifu.

2. Dutu hai (5%)

Ni mabaki ya mimea, wanyama na viumbe vidogo vidogo vilivyozolewa na kuoza – huitwa humus. Humus husaidia rutuba.

3. Maji (25%)

Maji husaidia usafirishaji wa virutubisho ndani ya udongo hadi kwenye mizizi ya mimea.

4. Hewa (25%)

Hewa husaidia uhai wa viumbe wadogo kama bakteria na minyoo wanaochangia rutuba ya udongo.

Aina za Udongo

Kuna aina kuu tatu za udongo:

1. Udongo wa Mchanga (Sandy Soil)

Sifa za udongo wa mchanga

• Chembe zake ni kubwa na huruhusu maji kupita haraka
• Hauwezi kushikilia maji kwa muda mrefu
• Una rutuba kidogo
• Ni mwepesi na rahisi kulimwa
• Haushikamani kirahisi

Mimea inayostawi vizuri

• Mihogo
• Viazi vitamu
• Karanga
• Tikiti maji
• 
  
• 2. Udongo wa Mfinyanzi (Clay Soil)

Sifa za udongo wa mfinyanzi

• Chembe zake ni ndogo na hushikana sana
• Hushikilia maji kwa muda mrefu
• Ni mzito na mgumu kulimwa
• Ukitoka juani hukauka na kuwa mgumu
• Una uwezo mzuri wa kuhifadhi madini

Mimea inayostawi vizuri

• Mpunga
• Ndizi
• Miwa
• Mboga kama kabichi

3. Udongo Tifutifu (Loam Soil) – Aina bora zaidi kwa kilimo

Sifa za udongo tifutifu

• Mchanganyiko wa mchanga, mfinyanzi na humus
• Hushikilia maji kiasi cha kutosha
• Una rutuba nyingi
• Ni mwepesi kulimwa
• Unaruhusu maji kupita bila kukaa kwa muda mrefu

Mimea inayostawi vizuri

• Mahindi
• Maharage
• Mboga mboga
• Matunda
• Kahawa na chai

Umuhimu wa Udongo

Udongo una umuhimu mkubwa katika maisha ya kila siku:

1. Kilimo na uzalishaji wa chakula

Udongo ndio chanzo cha kukua kwa mazao yote.

2. Makazi na ujenzi

Matofali, vigae, na nyumba nyingi hutengenezwa kwa udongo.

3. Makazi ya viumbe hai

Viumbe wadogo kama minyoo, bakteria na wadudu hukaa ardhini na kusaidia kuongeza rutuba.

4. Kichujio cha maji

Udongo huchuja maji ya mvua na kupeleka maji safi chini ya ardhi.

5. Uhifadhi wa virutubisho

Mimea hupata madini kama nitrogen, phosphorus na potasium kupitia udongo.

6. Kurekebisha mazingira

Udongo husaidia kupunguza mmomonyoko wa ardhi na kuzuia mafuriko.

Njia Zinazosababisha Uharibifu wa Udongo

Uharibifu wa udongo (soil degradation) hutokea kutokana na:

1. Ukataji miti ovyo

Huongeza mmomonyoko wa udongo.

2. Kilimo holela bila kupisha mashamba

Hurudisha rutuba na kuacha udongo ukiwa dhaifu.

3. Matumizi makubwa ya kemikali

Mbolea za viwandani na viuatilifu huharibu viumbe hai wa udongo.

4. Ujenzi usio na mpango

Hufunika ardhi na kuua mfumo wa asili.

5. Malisho mengi kupita kiasi

Mifugo mingi huondoa mimea na kusababisha udongo kubaki wazi.

6. Moto wa mara kwa mara

Huangamiza mimea, humus na viumbe hai wanaoongeza rutuba.

Jinsi za Kutunza na Kuhifadhi Udongo (Soil Conservation Methods)

1. Kupanda miti na kuendeleza misitu

Mizizi ya miti hushikilia udongo na kupunguza mmomonyoko.

2. Kilimo mseto

Kupanda mazao tofauti ili kuongeza rutuba kwa njia ya asili.

3. Kilimo cha tuta (terracing)

Husaidia kupunguza mmomonyoko kwenye maeneo ya milimani.

4. Matumizi ya mbolea za asili

Tumia samadi, mboji (compost) na majani yaliyooza.

5. Kufunika ardhi kwa matao (mulching)

Huzuia uvukizi wa maji, huongeza unyevu na kuimarisha rutuba.

6. Kupishanisha mazao (crop rotation)

Huzuia ugonjwa wa udongo na kurudisha madini.

7. Kulima kulingana na mteremko

Kilimo cha mistari sambamba na mteremko hupunguza upotevu wa udongo.

8. Kuzuia uchafuzi wa viwandani

Epuka kutupa taka au kemikali ardhini.

Madhara ya Kualibu/Kuharibu Udongo (Soil Degradation Effects)

Uharibifu wa udongo unaathiri kwa kiwango kikubwa maisha ya viumbe, uzalishaji wa chakula, uchumi wa jamii na hata mazingira kwa ujumla. Madhara haya ni makubwa na ya muda mrefu kama hayatachukuliwa hatua za haraka.

1. Kupungua kwa Rutuba ya Udongo

Wakati udongo unaharibiwa kwa kemikali, mmomonyoko au matumizi kupita kiasi, hupoteza virutubisho muhimu kama Nitrogen, Potassium na Phosphorus. Hii husababisha mazao kukua kwa shida au kutokukua kabisa.

2. Kushuka kwa Uzalishaji wa Mazao

Udongo usio na rutuba hauwezi kutoa mazao mengi. Kupungua kwa mavuno huathiri usalama wa chakula na kuongeza umasikini hasa kwa wakulima wadogo.

3. Mmomonyoko wa Ardhi (Soil Erosion) Kuongezeka

Uharibifu wa udongo husababisha ardhi kubaki wazi. Mvua inaponyesha, maji huchukua udongo na kuusafirisha kwenda kwenye mito na mabwawa, na hivyo kupunguza eneo la ardhi nzuri kwa kilimo.

4. Kuongezeka kwa Ujangili wa Maji (Flooding)

Wakati udongo umeharibika na haushikilii maji, mvua huwa nyingi juu ya uso wa ardhi na kusababisha mafuriko. Udongo mzuri huchuja maji na kupunguza mafuriko.

5. Kupungua kwa Maji ya Chini ya Ardhi (Groundwater Reduction)

Udongo uliokomaa husaidia maji kupenya chini na kuongeza miktadha ya maji ardhini. Lakini udongo ulioteketea au uliokaushwa hauwezi kuhifadhi maji. Hii huathiri visima na vyanzo vya maji.

6. Kupotea kwa Viumbe Hai wa Udongo

Bakteria, kuvu, minyoo, wadudu na viumbe vingine vidogo huathirika wanapokosa mazingira salama. Bila viumbe hawa, rutuba ya udongo hushuka kwa kasi sana.

7. Kuchafuka kwa Maji na Mazingira (Water Pollution)

Uharibifu wa udongo husababisha matope na mabaki ya kemikali kuingia kwenye mito na mabwawa. Hii huchafua maji na kuathiri viumbe wa majini.

8. Kuenea kwa Jangwa (Desertification)

Katika maeneo mengi, uharibifu wa kudumu wa udongo husababisha ardhi kuwa kame na kugeuka jangwa. Hii hutokea sana maeneo yaliyonyonywa kupita kiasi kwa kilimo na malisho.

9. Kupungua kwa Uwezo wa Udongo Kuhifadhi Kaboni

Udongo mzima huhifadhi kaboni nyingi. Ukiharibika, kaboni hutoka hewani kama gesi ya CO₂ na kuchangia ongezeko la joto duniani (climate change).

10. Gharama Kubwa za Uchumi

Jamii na serikali hulazimika kutumia mamilioni kurekebisha uharibifu wa ardhi, kujenga mabwawa, kusafisha mito, kutoa chakula kwa wakulima walioathirika na kupunguza mafuriko.

Kwa kifupi:

Kupuuza uharibifu wa udongo kunaweza kusababisha uhaba wa chakula, mafuriko, janga la njaa, umaskini, uchafuzi wa mazingira, na kuongezeka kwa jangwa. Ndiyo maana kutunza udongo ni jukumu la kila mmoja wetu.

Imeandaliwa na:

                              Mwalimu M

MTIHANI WA JIOGRAFIA NA MAZINGIRA, SANAA NA MICHEZO DARASA LA III

OFISI YA RAIS

TAWALA ZA MIKOA NA SERIKALI ZA MITAA

MKOA WA RUVUMA

HALMASAURI YA WILAYA YA TUNDURU

UPIMAJI WA DARASA LA NNE SHULE YA MSINGI …………………………OKTOBA 2025 

SOMO: JIOGRAFIA NA MAZINGIRA, SANAA NA MICHEZO

JINA LA MWANAFUNZI........................................................

MUDA: SAA 1:30

Maelekezo

1.         Karatasi hii ina maswali Matano (5)

2.         Jibu maswali yote kwenye nafasi uliyopewa ukifuata maelekezo ya kila swali.

1. Andika herufi ya jibu sahihi kwenye mabano.

1. Michoro midogo inayotumika kwenye ramani kuwakilisha vitu halisi huitwa ______________                             (A) Alama za ramani     (B) vipengele vya ramani    (C) ufunguo   (D) michoro                  (         )
2. Taka za plastiki zisipohifadhiwa vizuri zinaharibu mazingira kwa sababu ____________                                          (A) Zinachukua nafasi kubwa (B) zinatoa harufu (C) zinachukua muda mwingi kuoza  (          )            

(D) zinaweza kulipuka

3. Ni aina gani ya ramani huonesha maumbo ya asili na yaliyotengenezwa na binadamu?                                     (A) Ramani za kisiasa             (B) ramani za topografia

(C) ramani za thematiki          (D) ramani za jumla                                                (            )

4. Mwalimu wa jiografia na mazingira alikuwa anawafundisha wanafunzi wa darasa la tatu kuhusu faida za kilimo. Ipi kati ya zifuatazo siyo faida ya kilimo?                                         (            )                                                                                                               

 (A) Kupata chakula       (B) kupata malighafi zinazotumika kiwandani

 (C) chanzo cha fedha   (D) kivutio cha utalii

5. Ipi kati ya zifuatazo ni Sanaa za maonesho?

(A) Majigambo         (B) maigizo     (C) maleba     (D) hadithi                                        (         )

2. Oanisha fungu  A na fungu B ili kupata maana sahihi.

NA	Fungu  "A"	MAJIBU	Fungu  "B"
i	Kayamba, manyanga na njuga		1.     Maleba 2.     Ala za kutikisa 3.     Hadhira 4.     Sauti kateka uigizaji 5.     Igizo 6.     Kisigino kidoleni na hatua za mzabibu
ii	Onesho linalofanyika wakati wa kuigiza
iii	Mazoezi ya kujisawazisha na kuufanya mwili kuwa mwepesi
iv	Mtu anayeangalia Sanaa za maonesho
v	Mavazi yanayovaliwa wakati wa uigizaji

           

           3. Chagua jibu sahihi kutoka kwenye kisanduku kujaza nafasi zilizoachwa wazi.

             

1. ______________________ ni mchoro unaowakilisha taarifa zilizopo katika uso wa dunia kwa kutumia skeli maalumu
2. Ramani zinazotoa taarifa kuhusu mipaka ya nchi , mikoa, wilaya na maeneo mengine ndani ya nchi ________________________________________________________________________
3. ____________________ ni umbo la ardhi lenye mwinuko mrefu Zaidi juu ya uso wa dunia.
4. Mpaka au mstari wa nje unaozunguka ramani huitwa ________________________________
5. Maliasili zinazopatikana ardhini _________________________________________________

4. Soma habari ifuatayo kisha jibu maswali yanayofuata:

Ufugaji ni shughuli inayohusu kutunza mifugo kama vile ng'ombe, mbuzi, kondoo, kuku na bata. Kuna aina tatu za ufugaji, miongoni mwa aina hizo za ufugaji ni ufugaji wa kuhama hama. Nchini Tanzania ufugaji wa kuhamahama hufanywa na makabila matatu: wasukuma, wamasai na wabarabaig. Wafugaji huhama hama kwa ajili ya kutafuta malisho na maji. Ufugaji huu husababisha uharibifu wa mazingira kama vile mmomonyoko wa udongo, ukataji miti ovyo na kuondolewa kwa uoto wa asili. Uharibifu huu wa mazingira unaweza kudhibitiwa kwa kutoa Elimu kwa wafugaji kwa kuwapa mbinu bora za ufugaji.

Maswali

1. Shughuli inayohusu utunzaji wa mifugo huitwa _______________________________________
2. Taja makabila matatu yanayojihusisha na ufugaji wa kuhama hama nchini Tanzania: _________________________ , ________________________ , _________________________
3. Kuna aina ngapi za ufugaji zilizotajwa katika habari uliyosoma? __________________________
4. Taja sababu mbili zinazofanya wafugaji kuhama hama kutoka sehemu moja kwenda nyingine

1.       ____________________________________________________________________

2.       ____________________________________________________________________

3.       ____________________________________________________________________

5. Ni njia gani iliyotajwa ili kudhibiti madhara yatokanayo na ufugaji wa kuhamahama?_______________________________________________________________

5. Chunguza kielelezo kifuatacho kisha jibu maswali yanayofuata hapo chini.

1. Ni upande gani wa dunia unawakilishwa na namba 1? __________________________________
2. Ni upande gani wa dunia unawakilishwa na namba 2? __________________________________
3. Ni upande gani wa dunia unawakilishwa na namba 3? __________________________________
4. Namba 4 inawakilisha upande gani wa dunia? ________________________________________
5. Namba 5 inawakilisha upande gani wa dunia? ________________________________________

MAJIBU

JIOGRAFIA NA MAZINGIRA drs iv

Swali la 1

1. A
2. C
3. B
4. D
5. B

Swali la 2

1. B
2. E
3. F
4. C
5. A

Swali la 3

1. Ramani
2. Ramani za kisiasa
3. Mlima
4. Fremu
5. Madini

Swali la 4

1. Ufugaji
2. Wasukuma, wamasai na wabarabaig
3. Tatu
4. Malisho na maji
5. Kutoa elimu kwa wafugaji

Swali la 5

1. A   Kas – Mas
2. B   Kus – Mas
3. C   Kus – Magh
4. D   Magh
5. E   Kas - Magh

 

 

Imeandaliwa na:

                              nampunguprimaryschool

 

🔴LIVE: NECTA YATANGAZA MTIHANI WA KIDATO CHA NNE KUANZA KESHO

Jinsi Uyeyushaji mweneo unavyotokea

Maana Uyeyushaji mweneo

Uyeyushaji mweneo ni hali ya maada kuhama kutoka sehemu moja kwenda sehemu nyingine inayotofautiana ukolevu.

AINA ZA UYEYUSHAJI MWENEO

1.DIFYUSHENI

Difyusheni ni hali ya maada kujieneza kutoka sehemu ilipo kwa hali ya ukolevu mkubwa kwenda sehemu ya ukolevu hafifu mdogo.

Mifano ya difyusheni ni kusambaa kwa rangi ya kimiminika kwenye maji na kusambaa kwa harufu ya manukato katika chumba.

UMUHIMU WA DIFYUSHENI KATIKA MAZINGIRA

*Kuwezesha manukato au dawa iliyopulizwa sehemu moja kusambaa kwa mfano pafyumu.

*Gesi ya kabinidayoksaidi huingia kwenye majani ya mimea kutoka kwenye mazingira kwa njia ya difyusheni.

*Gesi ya oksijeni kutoka kwenye seli za mimea kupitia stomata za majani kwa njia ya difyusheni.

*Gesi ya kabinidayoksaidi kutoka kwenye seli za mwili wa mnyama na kuingia kwenye damu kwa njia ya difyusheni.

*Harufu nzuri ya maua huwafikia viumbe wanaochavusha maua kwa njia ya difyusheni.

*Wanyama huweza kutambua walipo wanyama wengine kwa harufu inayosambaa kwenye hewa kwa njia ya difyusheni.

*Husaidia ufyonzaji wa vyakula katika mfumo wa mmeng'enyo wa chakula wa wanyama.

ATHARI ZINAZOWEZA KUTOKEA KATIKA DIFYUSHENI

*Kusambaa kwa hewa yenye gesi hatarishi kiafya na uchafuzi wa hewa au maji.

2.OSIMOSISI

Osimosisi ni kitendo cha maji kusafiri kutoka kwenye myeyuko hafifu kwenda kwenye myeyuko mzito.

UMUHIMU WA OSIMOSISI KATIKA MAZINGIRA

*Kusawazisha maji katika seli za mwili wa kiumbe hai.

*Mizizi ya mimea hufyonza maji yaliyopo ardhini kwa njia ya osimosisi.

*Kuzipa seli na ogani mbalimbali za mwili wa kiumbe maumbo yake.

*Kusaidia katika uhifadhi wa vyakula.mfano nyama hupakwa chumvi kupunguza maji kwenye nyama na kuua wadudu wanaoozesha.

*Kusambaza virutubisho na gesi na kutoka kabinidayoksaidi kwenye mwili.

*Kuifanya mimea kuwa imara na kuiepusha kusinyaa.

MASWALI YA UPIMAJI – SAYANSI NA TEKNOLOJIA DARASA LA SITA

Mada: Uyeyushaji Meneo (Diffusion) na Osmosis

A. MASWALI YA KUCHAGUA (MULTIPLE CHOICE)

1. Diffusion ni nini?
A. Kusambaa kwa chembe kutoka sehemu ya msongamano mdogo kwenda mkubwa
B. Kusambaa kwa chembe kutoka sehemu ya msongamano mkubwa kwenda mdogo
C. Kusambaa kwa gesi tu
D. Kunyunyizia maji hewani

2. Osmosis hutokea lini?
A. Wakati giligili inapita kwenye ukuta usio na matundu
B. Wakati maji yanapita kupitia utando wa kuchagua (selectively permeable)
C. Wakati gesi inasukumwa na upepo
D. Wakati chumvi inachanganywa na mchanga

3. Mfano wa diffusion katika maisha ya kila siku ni:
A. Maji kupanda kwenye mizizi
B. Harufu ya manukato kusambaa ndani ya chumba
C. Sukari kuyeyuka kwenye maji
D. Unga kuchanganyika na maji

4. Mfano wa osmosis ni:
A. Harufu ya chakula kuenea jikoni
B. Maji kupenya kwenye mizizi ya mmea
C. Gesi kuingia ndani ya tairi
D. Upepo kuvuma mtaani

5. Katika osmosis, maji hutoka wapi?
A. Sehemu ya msongamano mdogo kwenda mkubwa
B. Sehemu ya msongamano mkubwa kwenda mdogo
C. Huenda bila kutegemea msongamano
D. Hayatoka popote

B. KWELI AU SIVYO (TRUE/FALSE)

6. Diffusion hutokea katika gesi na vimiminika pekee.
7. Osmosis ni aina maalum ya diffusion ya maji tu.
8. Harufu ya manukato kuenea ni mfano wa osmosis.
9. Mizizi ya mimea hupokea maji kwa njia ya osmosis.
10. Utando wa kuchagua ni muhimu ili osmosis itokee.

C. KUJAZA UPEKUNYO (FILL IN THE BLANKS)

11. Kusambaa kwa chembe kutoka msongamano mkubwa kwenda mdogo huitwa ________.
12. Kupenya kwa maji kupitia utando maalum huitwa ________.
13. Maji hutoka sehemu yenye chembe kidogo kwenda sehemu yenye chembe nyingi—hii ni ________.
14. Mizizi ya mimea hupokea ________ kwa njia ya osmosis.
15. Harufu ya chakula kuenea ndani ya chumba ni mfano wa ________.

D. MASWALI YA UFUPI (SHORT ANSWERS)

16. Eleza kwa ufupi maana ya diffusion.
17. Eleza kwa ufupi maana ya osmosis.
18. Toa mfano mmoja wa diffusion na umuhimu wake.
19. Toa mfano mmoja wa osmosis katika maisha ya kila siku.
20. Ni kwa nini osmosis inahitaji utando maalum?

E. MASWALI YA MAJARIBIO (PRACTICAL QUESTIONS)

21. Eleza jaribio la kuonyesha diffusion kwa kutumia maji ya rangi na kikombe cha maji.
22. Taja vifaa vitatu vinavyohitajika kuonyesha osmosis.
23. Eleza hatua za kufanya jaribio la osmosis kwa kutumia kiazi (viazi) na chumvi.
24. Kwa nini sehemu yenye chumvi nyingi huweza kuvuta maji kupitia osmosis?
25. Eleza matokeo unayotarajia kwenye jaribio la diffusion ukidondosha rangi ya chakula kwenye maji yaliyotulia.

F. MASWALI MAREFU (LONG ANSWER QUESTIONS)

26. Eleza kwa undani tofauti kati ya diffusion na osmosis kwa kutumia mifano ya maisha ya kila siku.
27. Kwa kutumia mchoro au maelezo marefu, fafanua jinsi maji yanavyopanda kutoka kwenye udongo kwenda kwenye mizizi kwa kutumia osmosis.
28. Eleza umuhimu wa diffusion katika mwili wa binadamu, kwa mfano: kubadilishana gesi kwenye mapafu.
29. Fafanua jinsi osmosis inavyosaidia mimea kusimama wima (turgor pressure).
30. Andika umuhimu wa diffusion na osmosis katika maisha ya binadamu, mimea na wanyama.

Imeandaliwa na:

                            Trainer 

Kampeni ya Kijani: Kuijenga Dunia Safi na Endelevu kwa Kizazi cha Leo na Kesho

🌿 Kampeni ya Kijani: Kuijenga Dunia Safi na Endelevu kwa Kizazi cha Leo na Kesho

"Tunapolinda mazingira, tunalinda maisha yetu."

🌍 Utangulizi: Kwa Nini Kampeni ya Kijani ni Muhimu

Leo hii, dunia yetu inalia kwa uchafuzi wa mazingira. Mito imejaa taka, hewa imechafuka, misitu inakatwa hovyo, na wanyama wengi wanatoweka. Mabadiliko ya tabianchi yameleta ukame, mafuriko, na magonjwa mapya.

Hali hii inatukumbusha jambo moja muhimu: tukiharibu mazingira, tunajiharibia sisi wenyewe.

Kwa sababu hiyo, Kampeni ya Kijani (Green Campaign) imeanzishwa — harakati ya kuhamasisha jamii, hasa vijana, kuchukua hatua za kulinda na kuhifadhi mazingira. Kauli mbiu yake ni rahisi lakini yenye nguvu:

> "Fikiri Kijani, Ishi Kijani, Tenda Kijani."

Hii siyo maneno tu, bali ni wito wa uwajibikaji, upendo kwa dunia, na matumaini ya maisha bora kwa wote.

🍃 Lengo Kuu la Kampeni ya Kijani

Kampeni hii inalenga kuunganisha watu — shule, jamii, taasisi na serikali — ili kufanya kazi pamoja katika kulinda mazingira kupitia vitendo vidogo lakini vyenye matokeo makubwa.

Kampeni ina nguzo kuu nne:

1. Upandaji miti 🌳

2. Usimamizi wa taka ♻️

3. Matumizi ya nishati safi 🔆

4. Elimu ya mazingira 👩🏽‍🏫

🌱 1. Upandaji Miti — Mbegu ya Tumaini

Kila mti unaopandwa ni ishara ya maisha mapya. Miti hutoa oksijeni, hupunguza hewa chafu, huzuia mmomonyoko wa udongo na kutoa kivuli.

Kupitia Kampeni ya Kijani, shule, mashirika, na jamii huandaa Siku za Upandaji Miti, ambapo watu wanapanda miti ya asili katika shule, kando ya barabara, na karibu na vyanzo vya maji.

> "Wakati bora zaidi wa kupanda mti ulikuwa miaka 20 iliyopita — wa pili ni sasa."

Kupanda mti leo ni zawadi kwa vizazi vijavyo.

♻️ 2. Usimamizi wa Taka — Kwa Sababu Dunia Siyo Jalala

Taka, hasa plastiki, zimekuwa tishio kubwa kwa mazingira. Bahari zimejaa chupa, mitaa imejaa mifuko, na wanyama wanakufa kwa kula plastiki.

Kampeni ya Kijani inahamasisha kanuni ya 3R: Punguza, Tumia Tena, Tumia Upya (Reduce, Reuse, Recycle).

Punguza: Epuka kutumia plastiki mara kwa mara; tumia chupa au mifuko ya kudumu.

Tumia tena: Kabla ya kutupa, fikiria kama kitu kinaweza kutumika kwa namna nyingine.

Tumia upya: Changia taka zinazoweza kurejelewa au anzisha mradi wa kuchakata taka.

Shule na jamii zinaweza kuanzisha siku za bila plastiki, au klabu za mazingira zinazofundisha ubunifu — kama kutengeneza mapambo au viti kwa kutumia taka.

🔆 3. Nishati Safi na Ubunifu

Utegemezi wa mafuta ya kisukuku (kama mafuta ya petroli) unasababisha ongezeko la joto duniani.

Kampeni ya Kijani inahimiza matumizi ya nishati mbadala kama vile jua, upepo, na biogesi.

Vijana wabunifu wanaweza kutengeneza taa ndogo zinazotumia sola, au miradi ya kupunguza matumizi ya umeme.

Ubunifu mdogo unaweza kuwa na athari kubwa — kwa sababu mabadiliko huanza na wazo moja dogo.

👩🏽‍🏫 4. Elimu ya Mazingira — Kujenga Kizazi Kijani

Mabadiliko ya kweli huanza na maarifa.

Kupitia elimu ya mazingira, kampeni hii inalenga kuwafundisha watoto na vijana umuhimu wa kulinda mazingira.

Shule zinaweza kuandaa warsha, mashindano ya sanaa, au vipindi maalum vya elimu ya kijani.

Wanafunzi wanafundishwa upendo kwa miti, uhifadhi wa maji, na matumizi bora ya rasilimali.

> "Hatuurithi ulimwengu kutoka kwa mababu zetu — tunauazima kutoka kwa watoto wetu."

Kama tukiwafundisha watoto leo, tutakuwa tumelinda kesho.

🤝 Ushirikiano wa Jamii — Moyo wa Kampeni

Kampeni ya Kijani haiwezi kufanikiwa bila ushirikiano wa jamii nzima.

Viongozi wa dini, shule, NGOs, na serikali za mitaa wote wana nafasi ya kushiriki.

*Jamii zinaweza kuandaa:

*Siku za usafi wa mazingira

*Masoko rafiki kwa mazingira

*Klabu za mazingira mashuleni

*Mashindano ya kijani kwa vijana

Kila mtu anaweza kuwa sehemu ya mabadiliko — iwe ni kupanda mti, kuosha mtaa, au kuelimisha jirani.

🌤️ Mafanikio Halisi: Hadithi za Mabadiliko

Kampeni nyingi za kijani tayari zimeleta mafanikio makubwa:

1.Nchini Kenya na Tanzania, vikundi vya vijana vimepanda zaidi ya miti 100,000 katika kipindi cha miaka michache.

2.Nchini Uganda, shule zimepiga marufuku matumizi ya chupa na mirija ya plastiki.

3.Nchini Nigeria, wasanii wameanza kutumia taka kutengeneza sanaa nzuri inayotunza mazingira.

Haya ni uthibitisho kuwa mabadiliko huanza kwa mtu mmoja, lakini yanaweza kuleta matokeo ya dunia nzima.

💬 Nafasi ya Mitandao ya Kijamii

Katika zama za kidijitali, ujumbe wa kijani unaweza kusambaa kwa kasi.

Kupitia mitandao kama Instagram, TikTok, na Facebook, watu wanaweza kushirikisha picha, video, na hadithi za miradi yao ya kijani.

Tumia alama kama:

👉 #FikiriKijani

👉 #TendaKijani

👉 #KampeniYaKijani

Mitandao hii inaweza kuwafanya vijana waone uhifadhi wa mazingira kama jambo la kisasa, lenye hadhi, na la kuvutia.

🧭 Changamoto na Suluhisho

Kuna changamoto nyingi bado:

*Watu wengi hawajali mazingira.

*Uchafuzi wa viwanda unaongezeka.

*Upungufu wa elimu ya mazingira vijijini.

Suluhisho ni kushirikiana:

1. Serikali zitenge bajeti maalum kwa miradi ya kijani.

2. Shule ziweke elimu ya mazingira katika mitaala.

3. Wananchi wachukue hatua binafsi — hata ndogo.

🌎 Hitimisho: Dunia Yetu, Wajibu Wetu

Kampeni ya Kijani inatukumbusha kuwa mazingira si jambo la hiari — ni uhai wetu.

Kila pumzi tunayovuta, kila tone la maji, na kila chembe ya chakula inategemea dunia tuliyo nayo.

Tukiilinda, inatulinda. Tukiiua, tunajiua.

Kwa hiyo, tuchukue hatua leo — si kesho.

> Panda mti. Punguza taka. Fundisha wengine. Ishi kijani.

Kwa pamoja, tunaweza kujenga dunia safi, yenye afya, na endelevu kwa vizazi vijavyo. 🌱

💚 Wito wa Kuchukua Hatua

*Shiriki katika kampeni za usafi wa mazingira

*Panda angalau mti mmoja kila mwaka

*Tumia bidhaa zisizo na plastiki

*Elimisha watoto na vijana kuhusu mazingira

*Shirikisha ujumbe huu kwa hashtag: #KampeniYaKijani

> Tuchukue hatua leo — kwa ajili ya dunia yetu ya kesho.

www.msomihurutzblog.blogspot.com